Բաբելոնից մինչև 20-րդ դար․ վերահրատարակվել է Զատիկ Խանզատյանի «Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլասը»

Թեքեյան մշակութային միության նախաձեռնությամբ և բարերար Ռուբեն Գրիգորյանի մեկենասությամբ վերահրատարակվել է 20-րդ դարի ամենահայտնի հայ քարտեզագիրներից մեկի՝ Զատիկ Խանզատյանի «Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլասը»։ Այն շուրջ 500 քարտեզ է ներառում է։ Վերականգնող քարտեզագիր Վարդան Մխիթարյանը «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում ասել է, որ այդ ատլասը, նախևառաջ, Հայաստանի բազմադարյա պատմության գիտական ապացույցն է։ Պատմաբանները կարևորել են նաև դրա գիտաքաղաքական նշանակությունը մերօրյա իրադարձությունների համատեքստում։

«Հայաստանի պատմական քարտեզագրության ատլասը» շուրջ 500 քարտեզով ներկայացնում է հայոց պատմության գրեթե բոլոր էջերը՝ հնագույնից մինչև նոր ժամանակներ։ Քարտեզագիր Վարդան Մխիթարյանն է վերականգնել 20-րդ դարի դարի ամենահայտնի քարտեզագիրներից մեկի՝ ֆրանսահայ Զատիկ Խանզատյանի նշանավոր աշխատությունը։ «Ռադիլուր»-ի հետ զրույցում վերականգնող-քարտեզագիրը մանրամասնում է՝ բնօրինակից շատ հեռու չի գնացել, ավելացրել է միայն հեղինակի կանսագրությունը, «Առաջաբան» և «Բովանդակություն» բաժինները․

«Վերահրատարակելով Զատիկ Խանզատյանի ատլասը, մենք նպատակ ենք ունեցել ցույց տալու, որ մեր պատմությունը բավական հին է, ինչի մասին խոսում են մեր պատմական քարտեզները։ Ես ասեմ, որ ատլասում ընդգրկված են 500-ից ավել քարտեզներ, դրանք բազմալեզու են, մինչև անգամ Օսմանյան շրջանի քարտեզներ կան, որտեղ Հայաստան անունը գրված է, իսկ Հայաստան անունը քարտեզներում երևում է Հերոդոտոսից, Ստրաբոնից, Պտղոմեոսից սկսած։ Տեղ է գտել նաև Բաբելոնյան քարտեզը կավե տախտակի վրա, որը համարվում է առաջին քաղաքական քարտեզը, որտեղ երևում է նաև Հայաստան անունը՝ Բաբելոնի, Ասորեստանի հետ մեկտեղ»։

Ֆրանսերեն բնօրինակով ատլասը վերահրատարակվել է հայերեն, ռուսերեն ու ֆրանսերեն։ Վերահրատարակության նախաձեռնողը Թեքեյան մշակութային միությանն է, մեկենասը՝ Ռուբեն Գրիգորյանը։

Հովանավորը կարևորում է հատկապես այն, որ ատլասի շնորհանդեսը տեղի է ունենում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրվան ընդառաջ․

«Ինչու՞ ենք մենք հիմա մտածել, որ պետք է դա վերահրատարակվի, ի՞նչ նպատակ ունենք ցույց տալու, որ հազարավոր տարիներով մենք ունեցել ենք քարտեզներ, տարածքներ, որտեղ մենք ապրել ենք, ի՞նչ մի նշանակություն ունի դա, երբ հազարավոր տարիներ պետականություն չենք ունեցել և հիմա, ինչպես մենք տեսնում ենք, ակնհայտ է, որ ուժեղի տրամաբանությունը գերակշռում է աշխարհում։ Այս կոնտեքստում՝ շատ կարևոր մի հարց է առաջանում Եղեռնի տարելիցին, որին մնացել է մի քանի օր, ավելի ակտուալ է դառնում այդ հարցերի պատասխանը»։

Պատմաբան, ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանի խոսքով՝ վերահրատարակված ատլասի արժեքն առաջին հերթին դրա գիտահեն ու փաստական լինելն է։

«Այո, քարտեզ ստեղծելը շատ դժվար է, բայց քարտեզին ծանոթանալը գիտաքաղաքական առումով շատ ավելի հեշտ է և շատ ավելի նպատակային։ Գաղտնիք չէ, որ ներկա սերունդը և ոչ միայն ներկա սերունդը, նաև մեր սերունդը այնքան էլ չէր սիրում շատ կարդալ և քարտեզին էր տալիս նախապատվությունը, որովհետև քարտեզը, ինչ-որ իմաստով պատկեր լինելով, նաև նկար էր իրենից ներկայացնում։ Մարդիկ ուսումնասիրում էին քարտեզները, և դրանով, կարծես թե իրենց պահանջները, պահանջմունքները բավարարում էին կապված գիտության տվյալ ոլորտի հետ»։

Ճշգրիտ քարտեզների վերահրատարակումը նաև ժամանակակից տեղեկատվական պատերազմի կարևոր մաս է՝ ասում է պատմաբանը․

«Օրեցօր համոզվում ենք, որ հաստափոր աշխատություններ սեղանին դնելը մի կողմից լավ է, մյուս կողմից վատ է, որովհետև շատ չի ընթերցվում, դրան գալիս է փոխարինելու քարտեզը։ Տեսեք, ատլասների հրատարակությունը միշտ շատ ավելի արդյունավետ է եղել, և դուք ուշադրություն դարձրեք, քարտեզների հարցում, երբ մեր հարևանների հետ պայքար է մղվում ՝թուրքերի և ադրբեջանցիների, նրանք ավելի շատ նախապատվությունը տալիս են աշխատություններին, քան թե քարտեզներին, որովհետեւ քարտեզները շատ խոսուն են»։

Մեծածավալ ատլասը համեմվել է հայկական նախշազարդերով, իսկ երկարակեցությունն ապահովել է փայտե պատյանը։ Ատլասի առաջին օրինակները հեղինակները նվիրեցին կրթական ու հայագիտական կազմակերպություններին՝ Մատենադարանին, Ազգային գրադարանին, համալսարաններին, ԱԺ գրադարանին։ Առաջիկայում դրանք կնվիրաբերվեն նաև Հայաստանից դուրս գործող հայագիտական ու մշակութային կենտրոններին։

www.hy.armradio.am